કવિ દલપતરામ ના કાવ્યો

ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ મધ્યકાલીન યુગનો અંત અને અર્વાચીન યુગની શરૂઆતની વાત થાય છે, ત્યારે એક નામ દીવાદાંડીની જેમ ઉભરી આવે છે - કવિ દલપતરામ.

સરળ ભાષા, બોધપ્રદ શૈલી અને સમાજ સુધારણાનો સુર ધરાવતાં તેમના કાવ્યો આજે પણ એટલા જ પ્રસ્તુત છે. આજે આપણે કવિ દલપતરામના સાહિત્ય સર્જન અને તેમના અમર કાવ્યો વિશે વાત કરીશું.

કવિ દલપતરામ: એક પરિચય

ઈ.સ. ૧૮૨૦માં વઢવાણમાં જન્મેલા દલપતરામ ડાહ્યાભાઈ ત્રવાડી માત્ર કવિ જ નહીં, પણ એક સમાજ સુધારક પણ હતા. અંગ્રેજ અધિકારી એલેક્ઝાન્ડર ફાર્બસ સાથેની તેમની મિત્રતા ગુજરાતી સાહિત્ય માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ હતી. તેમણે ગુજરાતી કવિતાને દરબારોમાંથી બહાર કાઢીને સામાન્ય પ્રજા સુધી પહોંચાડી.

દલપતરામના કાવ્યોની વિશેષતાઓ

દલપતરામના કાવ્યોમાં મુખ્યત્વે ત્રણ બાબતો જોવા મળે છે:

સરળ અને લોકભોગ્ય ભાષા: તેમના કાવ્યો કોઈ પણ સામાન્ય માણસ સમજી શકે તેવી સરળ ગુજરાતીમાં લખાયેલા છે.
હાસ્ય અને કટાક્ષ: ગંભીર વાતને પણ હળવી શૈલીમાં અને હાસ્ય દ્વારા રજૂ કરવામાં તેઓ માહિર હતા.
નીતિબોધ અને સમાજ સુધારણા: વહેમ, અંધશ્રદ્ધા, અને બાળલગ્ન જેવા કુરિવાજો સામે તેમણે કલમ ઉપાડી હતી.

દલપતરામના સદાબહાર કાવ્યો

દલપતરામના અનેક કાવ્યો આજે પણ ગુજરાતીઓની જીભે રમે છે. અહીં તેમના કેટલાક પ્રખ્યાત કાવ્યોની ઝલક છે:

હતો હું સૂતો પારણે પુત્ર નાનો-દલપતરામ

હતો હું સૂતો પારણે પુત્ર નાનો

રડું છેક તો રાખતું કોણ છાનો

મને દુખી દેખી દુખી કોણ થાતું

મહા હેતવાળી દયાળી જ મા તું

સૂકામાં સુવાડે ભીને પોઢી પોતે

પીડા પામું પંડે તજે સ્વાદ તો તે

મને સુખ માટે કટુ કોણ ખાતું

મહા હેતવાળી દયાળી જ મા તું

લઈ છાતી સાથે બચી કોણ લેતું

તજી તાજું ખાજું મને કોણ દેતું

મને કોણ મીઠા મુખે ગીત ગાતું

મહા હેતવાળી દયાળી જ મા તું

પડું કે ખડું તો ખમા આણી વાણી

પડે પાંપણે પ્રેમનાં પૂર પાણી

પછી કોણ પોતાતણું દૂધ પાતું

મહા હેતવાળી દયાળી જ મા તું.

– દલપતરામ

કરતા જાળ કરોળિયો, ભોંય પડી પછડાય

વણ તૂટેલે તાંતણે, ઉપર ચડવા જાય

મે’નત તેણે શરૂ કરી, ઉપર ચડવા માટ,

પણ પાછો હેઠો પડયો, ફાવ્યો નહિ કો ઘાટ.

એ રીતે મંડી રહ્યો, ફરી ફરી બે-ત્રણ વાર

પણ તેમાં નહિ ફાવતા, ફરી થયો તૈયાર

હિંમત રાખી હોંશથી, ભીડયો છઠ્ઠી વાર,

ધીરજથી જાળે જઈ, પોં’ચ્યો તે નિર્ધાર

ફરી ફરીને ખંતથી, યત્ન કર્યો નહિ હોત

ચગદાઈ પગ તળે, મરી જાત વણમોત…

એ રીતે જો માણસો, રાખી મનમાં ખંત

આળસ તજી, મે’નત કરે પામે લાભ અનંત.

– દલપતરામ

ઊંટ કહે: આ સભામાં, વાંકાં અંગવાળાં ભૂંડા;

ભૂતળમાં પક્ષીઓ ને પશુઓ અપાર છે;

બગલાની ડોક વાંકી, પોપટની ચાંચ વાંકી;

કૂતરાની પૂછ્ડીનો, વાંકો વિસ્તાર છે.

વારણની સૂંઢ વાંકી, વાઘના છે નખ વાંકા;

ભેંસને તો શિર વાંકાં, શિંગડાનો ભાર છે.

સાંભળી શિયાળ બોલ્યું, દાખે દલપતરામ;

“અન્યનું તો એક વાંકું, આપનાં અઢાર છે ”

– દલપતરામ

આ કવિતા કદાચ દલપતરામની સૌથી વધુ લોકપ્રિય રચના છે. આમાં કવિએ ઊંટના માધ્યમથી તે લોકો પર કટાક્ષ કર્યો છે જેઓ હંમેશા બીજાના દોષ જ શોધ્યા કરે છે.

"ઊંટ કહે આ સભામાં વાંકાં અંગવાળાં ભૂંડાં, ભૂતળમાં પશુઓ ને પક્ષીઓ અપાર છે... ...અન્યનું તો એક વાંકું, આપના અઢાર છે."

આ પંક્તિઓ આજે પણ એટલી જ સચોટ છે.

પ્રારંભિક

મુક્તકો

મુક્તકો

કવિત

વર્ણનરીતિનાં કાવ્યો

ગેયરચનાઓ

કથાકાવ્યો

વિવિધ

દલપતરામનું છંદ કૌશલ્ય

દલપતરામ માત્ર વિષયવસ્તુમાં જ નહીં, પણ ટેકનિકમાં પણ માહિર હતા. તેમનું પુસ્તક 'દલપત પિંગળ' ગુજરાતી સાહિત્યમાં છંદશાસ્ત્રનું બાઈબલ ગણાય છે. મનહર છંદ પર તેમનું પ્રભુત્વ અદભુત હતું.

આજના સમયમાં પ્રસ્તુતતા

આધુનિક સમયમાં જ્યારે સાહિત્ય જટિલ બનતું જાય છે, ત્યારે દલપતરામના કાવ્યો આપણને સાદગીનું મહત્વ સમજાવે છે. તેમના કાવ્યો આપણને શીખવે છે કે:

પોતાની ખામીઓ પહેલાં જોવી (ઊંટનું ઉદાહરણ)
વહેમ અને અંધશ્રદ્ધાથી દૂર રહેવું.
માતૃભાષા ગુજરાતીનો ગર્વ લેવો.

નિષ્કર્ષ:

કવિ દલપતરામ ખરેખર અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યના પિતામહ સમાન છે. તેમના કાવ્યો માત્ર મનોરંજન નથી, પણ જીવન જીવવાની જડીબુટ્ટી સમાન છે. જો તમે ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રેમી હો, તો દલપતરામના કાવ્યોનું વાંચન અવશ્ય કરવું જોઈએ.

તમે આ અન્ય પોસ્ટ પણ વાંચી શકો છો :

SaralGujarati.in

કવિ દલપતરામ ના કાવ્યો | Dalpatram Famous Poem in Gujarati