ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ પરિવર્તનની વાત આવે છે, ત્યારે બે નામ હંમેશા મોખરે હોય છે: નર્મદ અને દલપતરામ. આજે આપણે વાત કરીશું 'કવિશ્વર'નું બિરુદ પામેલા અને ગુજરાતી ભાષાને નવો વળાંક આપનાર મહાન સર્જક કવિ દલપતરામ વિશે.
કવિ દલપતરામ: જીવન પરિચય
તેમનું જીવન માત્ર કવિતાઓ પૂરતું સીમિત ન હતું; તેમણે સમાજ સુધારણા અને ગુજરાતી ભાષાના વિકાસ માટે જે પાયાનું કામ કર્યું છે, તે અવિસ્મરણીય છે.જન્મ અને પ્રારંભિક જીવન
- પૂરું નામ: દલપતરામ ડાહ્યાભાઈ ત્રવાડી (તરવાડી)
- જન્મ તારીખ: ૨૧ જાન્યુઆરી, ૧૮૨૦
- જન્મ સ્થળ: વઢવાણ (સૌરાષ્ટ્ર)
- પિતાનું નામ: ડાહ્યાભાઈ
- ધર્મ: વૈદિક ધર્મ (પાછળથી સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય અંગીકાર કર્યો)
- અવસાન: ૨૫ માર્ચ - ૧૮૯૮, અમદાવાદ
એલેક્ઝાન્ડર ફાર્બસ સાથે મિત્રતા: એક સુવર્ણ અધ્યાય
દલપતરામના જીવનનો અને ગુજરાતી સાહિત્યનો સૌથી મહત્વનો વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે તેમની મુલાકાત અંગ્રેજ અધિકારી એલેક્ઝાન્ડર કિન્લોક ફાર્બસ (Alexander Kinloch Forbes) સાથે થઈ.- ફાર્બસ સાહેબને ગુજરાતી ભાષા અને સંસ્કૃતિ શીખવી હતી, અને દલપતરામ તેમના ગુરુ બન્યા.
- આ ગુરુ-શિષ્યની જોડીએ ૧૮૪૮માં 'ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી' (હાલની ગુજરાત વિદ્યાસભા) ની સ્થાપના કરી.
- ફાર્બસ સાહેબના પ્રોત્સાહનથી દલપતરામે ગુજરાતી સાહિત્ય અને શિક્ષણના પ્રસાર માટે અથાક પ્રયત્નો કર્યા. તેમની મિત્રતા પર આધારિત દલપતરામે 'ફાર્બસવિલાસ' અને 'ફાર્બસવિરહ' જેવા ગ્રંથો પણ લખ્યા.
સાહિત્ય સર્જન
દલપતરામનું સાહિત્ય સરળ, બોધપ્રદ અને વ્યવહારુ ડહાપણથી ભરેલું હતું. તેમણે પદ્ય (કવિતા) અને નાટક બંને ક્ષેત્રે ઉત્તમ પ્રદાન કર્યું છે.મુખ્ય કૃતિઓ:
- કવિતા સંગ્રહ: 'દલપતકાવ્ય' (ભાગ ૧ અને ૨)
- મિથ્યાભિમાન: ગુજરાતી ભાષાનું શ્રેષ્ઠ હાસ્ય નાટક માનવામાં આવે છે. જીવરામ ભટ્ટનું પાત્ર આજે પણ અમર છે.
- લક્ષ્મી: ગ્રીક નાટક 'પ્લુટ્સ' પર આધારિત.
- હુન્નરખાનની ચઢાઈ (દેશભક્તિ અને ઉદ્યોગ સાહસિકતા પર)
- જ્ઞાતિ નિબંધ (સમાજ સુધારણા પર)
- વેનચરિત્ર (વિધવા વિવાહના સમર્થનમાં)
વિશેષ નોંધ: તેમની બાળ કવિતાઓ જેમ કે "ઊંટ કહે આ સભામાં વાંકા અંગ વાળા..." આજે પણ શાળાઓમાં અનેરા ઉત્સાહથી ગવાય છે.
શૈલી અને વિશેષતા
કવિ દલપતરામની શૈલી નર્મદ જેવી જુસ્સાવાળી કે આક્રમક ન હતી, પરંતુ ધીરજવાળી અને સમજાવટભરી હતી.- સરળ ભાષા: તેઓ એવી ભાષા લખતા જે સામાન્ય પ્રજા પણ સમજી શકે.
- હાસ્ય અને કટાક્ષ: તેઓ હાસ્ય દ્વારા સમાજની કુરીતિઓ પર પ્રહાર કરતા. 'મિથ્યાભિમાન' તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.
- પિંગળશાસ્ત્ર: તેઓ છંદશાસ્ત્રના નિષ્ણાત હતા અને તેમણે 'દલપતપિંગળ' નામનો ગ્રંથ પણ લખ્યો હતો.
સમાજ સુધારક તરીકે
એ જમાનામાં બાળલગ્ન, અંધશ્રદ્ધા, અને સ્ત્રી શિક્ષણનો અભાવ જેવા દૂષણો હતા. દલપતરામે પોતાની કલમ દ્વારા આ દૂષણો સામે અવાજ ઉઠાવ્યો.- તેમણે ઉદ્યોગ-ધંધાના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
- વિધવા વિવાહની તરફેણ કરી.
- તેઓ માનતા હતા કે માત્ર કાયદાથી નહીં, પણ લોકોની માનસિકતા બદલવાથી જ સુધારો આવશે.
નિષ્કર્ષ
કવિ દલપતરામનું અવસાન ૨૫ માર્ચ, ૧૮૯૮ ના રોજ અમદાવાદમાં થયું. તેમને તેમના સાહિત્યિક પ્રદાન બદલ અંગ્રેજ સરકાર તરફથી 'સી.આઈ.ઈ.' (C.I.E.) નો ખિતાબ અને પ્રજા તરફથી 'કવિશ્વર' નું બિરુદ મળ્યું હતું.તેમણે ગુજરાતી ભાષાને મધ્યકાલીન યુગમાંથી અર્વાચીન યુગમાં લાવવા માટે સેતુ જેવું કામ કર્યું. તેમનું સાહિત્ય આજે પણ એટલું જ પ્રસ્તુત અને લોકપ્રિય છે. કવિ નાનહાલાલ (જેઓ તેમના પુત્ર હતા) તેમણે દલપતરામને શ્રદ્ધાંજલિ આપતા કહ્યું હતું કે તેઓ "ગુજરાતી વાણીના વકીલ" હતા.
તમે આ અન્ય પોસ્ટ પણ વાંચી શકો છો :